İstanbul’un tarihi zenginlikleri arasında dikkat çeken bir yapı, Balat ile Fener arasındaki kıyıda yer alan Bulgar Aziz Stephen Kilisesi. Dökme demirden inşa edilen bu görkemli yapı, ziyaretçilerini büyüleyen bir mühendislik harikası olarak öne çıkıyor.
Halk arasında “Demir Kilise” olarak bilinen bu muazzam eser, 500 tonu aşan ağırlığıyla dünyadaki en büyük prefabrik dökme demir yapısı unvanını elinde bulunduruyor.
Kilisenin tarihçesi, 19. yüzyılda yükselen Bulgar milliyetçiliği ve dini bağımsızlık arayışlarıyla başlıyor. Rum piskoposluğundan ayrılmak isteyen Bulgar toplumu, Sultan Abdülaziz’in onayıyla kendi ibadet alanını kurmak için harekete geçti. Ne yazık ki, ilk inşa edilen kilise binası büyük bir yangınla yok oldu. Bu duruma çözüm olarak Ermeni mimar Hovsep Aznavur, yanan yapının yerine devrim niteliğinde bir proje sundu. Avusturya’da üretilen binlerce demir parça, Tuna Nehri ve Karadeniz üzerinden mavnalarla İstanbul’a taşındı ve dikkatlice bir araya getirildi.
Efsanelere göre, Sultan’ın inşaat için sadece bir ay süre vermesi nedeniyle bu hızlı üretim yöntemi tercih edildi. Ancak gerçekte, zemin yapısının zayıflığı ve teknik gereksinimler bu durumu zorunlu kıldı. Üretimi 1893-1896 yılları arasında süren parçalar, İstanbul’da devasa vidalarla birleştirildi. Yapının her noktasında görülebilen bu vidalar, estetik süslemelerin ardındaki teknolojik gücü simgeliyor.
Deniz kenarındaki konumunun getirdiği nem ve tuzlu su, tamamen demirden oluşan bu yapıyı tehdit eden unsurların başında geliyordu. Açılışından kısa bir süre sonra korozyona uğrayan Demir Kilise, zamanla yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Ancak Türkiye ve Bulgaristan hükümetlerinin ortaklaşa yürüttüğü kapsamlı restorasyon çalışmaları sayesinde, 2018 yılında yeniden kapılarını ziyaretçilerine açtı.
Bugün Haliç kıyısında parlayan bu anıt, İstanbul’un çok kültürlü geçmişinin en çarpıcı belgelerinden biri olarak ağaçlar kadar köklü bir mirası temsil ediyor.
